Bu öyküye, İnternet’te gezinirken, yazarı Utku Tönel‘in Edebiy.at adlı blogunda rastladım ve okuduktan sonra derhal bir eleştiri, daha doğrusu yorum metni kaleme almam gerektiğini hissettim.

Böylece hem öykünün tanıtımına yardımcı olabilirim, hem de çabalarının birileri tarafından ciddiyetle takip edildiğini göstererek, yazarı daha fazla ürün vermeye teşvik edebilirim diye düşündüm.

Vakit kaybetmeden başlayalım…

Görünmez El, uzun yıllar boyunca taksicilik yapan kahramanımız Murat’ın emeklilik hakkını kazandığı gün başlıyor. Komşusu Ozan’ın ve gizemli bir hırsızın da eşliğinde okuru, geleceğin, hem de epey bir geleceğin İstabul’unda keşfe çıkarıyor.

Esasında tüm bilim-kurgu öykülerinin, insanları zaman ve/veya mekân boyutundaki bir sıçramayı keşfe davet ettiğini söylememiz mümkündür. Ve bunun için, atmosfer yaratma teknikleri baskın biçimde kullanılır.

Öyküde dikkatimi ilk çeken, yazarın bu alandaki başarısı oldu. Kurgulanan dünyaya geçmek için birkaç paragraf yeterliydi desem yeridir.

Sanırım bu başarıda ana etken, yerel kültürün öyküye itinayla yedirilmesi. Henüz okumayanlar için heyecanını kaçırmadan bazı ayrıntılar verelim. Görünmez El’in İstanbul’unda otomobiller, artık “hızır” diye anılıyor. Uçabilen ve oldukça süratli bu araçların markaları da tanıdık: Murat, taksi olarak bir Anadol modeli kullanıyor. 

Otostopçunun Galaksi Rehberi’nde de benzerlerine rastladığımız “rüyamatik” gibi adlandırmalarla, nerede olduğumuzu ve çevremizi saran nesneleri kolayca algılayabiliyoruz. Yalnız, hızırların model numaraları dört değil, iki rakamlı olsa, sanırım biraz daha şık dururdu.

Aşinalık hissettiğimiz unsurlar bizi öyküye ısındırırken, sürpriz öğeleri de başarıyla kullanılmış. Murat’ın sabahın erken saatlerinde taşıdığı müşterisi, bunun iyi bir örneğiydi. Bundan fazlası da mevcut ama ayrıntının dozunu kaçırmaktan korkuyorum. Okuyun, görün.

Ancak öykünün en sonu, bilinçli mi bilinçsiz mi yapılmıştır emin değilim, kendisini bir yerden sonra hissettiriyor. Sonunda pek de şok olmuyoruz.

Peki, bu büyük bir sorun mu? Bence hayır çünkü şok etmek, Görünmez El‘in öncelikli amacı değil. Bunun yerine yazar, öykünün her yanına serpiştirdiği göndermelerle ve sonlara doğru yoğunlaştırdığı fikirleriyle, aslında insana dair bir şeyler anlatmayı hedef seçmiş.

Ve bu noktada, bence hem övgüyü hem de uyarıyı hak ediyor.

Öncelikle, göndermeleri çok yerinde ve kararında buldum. Ayrıca, insanın ekonomi karşısındaki algısı ve hisleri de bana göre oldukça güzel tanımlanmış. Hırsızlarla sanatçılar arasındaki şu benzetmeyse gerçekten hoştu:

…her ikisi de görünüşte anarşisttir, ikisi de işlerini yaparken diğerlerine görünmemeye dikkat ederler, her ikisinin de zengin olmak isteyenleri sanat hırsızlığı yapar…

Ancak bir konuda bazı uyarılarda bulunmam gerektiğini düşünüyorum: İrade…

Öykünün ana konusunu oluşturan bu olgu, öyle tartışma konusudur ki üzerinde incelikle düşünmelidir. Utku Tönel de bence gayet incelikle düşünmüş ve çoğunlukla katıldığım mesajlar vermiş. Ancak bunları ifade ederken kullandığı kimi cümleler, mesajın algılanmasında sorunlar yaratabilir. Örnek vermek gerekirse, “Özgür iradeleri yoktu demeyeceğim ama belli ki ondan vazgeçtiler” cümlesi (s.16), kimi zihinlerde çok yanlış anlaşılmaya açık. Ve belki de fikirlerin doğrudan söylenmesi yerine göndermelerde olduğu gibi satır aralarına gizlenmesi daha iyi bir yöntem olabilir.

Daha somut bir alana geçiş yapalım.

Türkçeyi çok özenli kullandığı için yazara teşekkür etmeyi borç biliyorum. Kendisi dile hakim olduğu kadar hassas da davranmış. Bu açıdan, öykü benden tam puan alıyor.

Bir de anlatıcı kişi kipindeki geçişler konusuna sanırım değinmeliyim.

Yazarın, anlatı tekniklerini geliştirmek adına böyle bir deneme yapmasını çok yararlı buldum. Her zaman için daha iyisi aranmalı ve sınırlar zorlanmalıdır. Ancak bu denemenin çok başarılı sonuç verdiğini söyleyemiyorum. Sorunu tarif etmekte zorlansam da bu geçişler sırasında bir şeylerin kulağımı tırmaladığını fark ettim. Cesaret kırmayı asla istemem. Bence bu yöntem üzerindeki araştırmaları ve çabaları devam etmelidir ama yazarın hedefi, bu kulak tırmalamasını ortadan kaldırmak ya da en azından hafifletmek olmalıdır.

Diyaloglardaysa sıradışı bir uygulamaya gidilmemiş. Ama oldukça akıcı bir düzey yakalandığını kendi adıma söyleyebilirim. 

Toparlamak gerekirse…

Kitap evlerinin raflarına göz gezdirirken neredeyse hiç rastlamasak da, İnternet’te amatörler, bu ülkeye ait bir bilim-kurgu edebiyatı geliştirmek üzere, kanımca çok saygın bir çaba sarf ediyorlar. Ve ben de bu çabalara elimden geldiğince katkıda bulunabilmek istiyorum.

Üretime doğrudan katılan insan sayısı, her ne kadar istediğimiz düzeye ulaşmadıysa da gittikçe artıyor ve e-dergilerin sayfalarını beslemeye şimdilik yeterli. Ancak dolaylı yardımlarda bulunan, yazar adaylarına know-how ve eleştiriyle destek verenlerin sayısı yok denecek kadar az.

Utku Tönel‘e ve Görünmez El‘e, naçizane yorumlarımla biraz olsun omuz verebildiysem ne mutlu. Sonuç olarak, yayın evi sahibi olsam, kendisine sözleşme önermeyi ciddi ciddi düşünürdüm.

Öykünün PDF biçimindeki tam metnine şuradan ulaşabilirsiniz.

Konvansiyon.

Bir zamanlar, yani develerin eğri boyunlu ve meyvelerin hala tatlı olduğu; şimşeğin şimşek, güneşin güneş bilindiği zamanlarda; anladınız işte, zamanın hala zaman olduğu zamanlarda, Geppetto adında yaşlı bir marangoz yaşarmış…

Geppetto’nun evi şirin bir kasabanın yakınlarında, insana huzur veren bir ormanın içindeymiş. Ormanın huzuruna diyeceği yokmuş ama bir yanıyla hep eksik hissediyormuş Geppetto: Yalnızmış.

Yalnızlık fenadır malumunuz; insanı hasta eder. Geppetto, kendisine arkadaşlık etmesi için bir kukla yapmış ve adını da Pinokyo koymuş. Masalın bu kısmına herkes aşina, o yüzden hızlı ilerliyorum. Pinokyo, sihirli bir ağaçtan yapıldığı için, bir gün canlanıvermiş.

Körün istediği bir göz, Tanrı verdi iki göz. Geppetto artık arkadaşından da öte, oğlu biliyormuş Pinokyo’yu. Elinden geldiğince babalık etmeye çalışmış ona. Ama zaman geçtikçe Pinokyo’nun yegâne kusurunu, yani yalan söylediğini ve her yalan söylediğinde burnunun uzadığını fark etmiş Geppetto. Ve o zaman anlamış ki oğlunun doğruyu, yanlışı ayırt edebilmesi için okula gitmesi gerek.

Okula gitme fikri Pinokyo’nun hoşuna gittiyse de kısa sürede hayal kırıklığına dönüşmüş. Diğer çocuklar, insan olmadığı için onunla alay etmişler. Oyunlarına almamışlar. Orasını burasını çekiştirmişler. Gerisini anlatmayayım, çocukların bazen ne kadar zalim olabileceklerini bilirsiniz.

Zavallı Pinokyo’nun boynu bükülmüş. Okula gitmek artık hiç içinden gelmiyormuş. Böylece dersleri asmaya başlamış. Her sabah okula diyerek evden çıkıyor ve aylak aylak dolaşıyormuş.

Bir süre sonra buna iyice alışmış. Hani neredeyse okulun yolunu bile unutmuş. Yakın bahçelerden meyve aşırmak, sapanla milletin camını kırmak ve aklınıza gelebilecek her türlü haylazlıkta ustalaşmış.  Ama bir gün eğlenceye öyle dalmış ki vaktin nasıl geçtiğini anlayamamış.

Gün batmış, gece çökmüş. Ve Pinokyo, karanlıkta yolunu kaybetmiş.

Konvansiyon.