Buna göre, bir kişi hastalandığında gila canavarı onu parçalarına ayırıp sonra birleştirerek iyileşmesini sağlar. Kişinin bedeni ayrık durumdayken kanı karıncalar tarafından, gözleri ve kulakları Güneş tarafından, aklı ise Konuşan Tanrı ve Polen Çocuk tarafından bir araya getirilir. Ve kişi hayata döner.

Kalın yazdığımız sembolleri teker teker okuyacağız. Ama önce bir noktaya dikkat çekmekte yarar var: Gila canavarı doğadaki en güçlü zehire sahip hayvanlardan biridir. Bu senaryoyu bir yerden hatırlıyoruz değil mi? Hipokrat da, yine zehirli bir sürüngeni, yani yılanı, şifanın sembolü olarak kullanmıştı.

Peki Hipokrat’a bu sembol kimden miras kalmıştı?

Kısaca yanıt verelim: Sümerliler. Anadolu’nun çeşitli noktalarında hala görebileceğiniz birbirine dolanmış iki yılan figürü, ilk kez 5 bin yıl kadar önce, Sümerlilerin sağlık ve üreme tanrısı Ningişzida‘ya atfen kullanıldı. Sonraları aynı sembol, Romalıların Batı Anadolu’daki kolonilerinde yine bir sağlık tanrısını, Asclepius‘u temsil etti. Hipokrat’la kurulan bağ şimdi daha açık olmalı.

Ama gila canavarıyla Anadolu kökenli mitolojilerde bulunan yılan figürü arasındaki en güçlü benzerlik, hepimizin ismen bildiği Şahmeran‘da kendisini gösteriyor. Karşılaştırmalı bir çalışma, bize oldukça şaşırtıcı sonuçlar verebilir.

Önce gelin, gila canavarının sembollerini okuyalım. Sonra Şahmeran’ın öyküsünü anlatırken ortak noktalar kolayca dikkatinizi çekecek.

“Kanı karıncalar tarafından…” Yalnızca bizim kültürümüzde değil, dünyanın neredeyse tüm kültürlerinde karınca, çalışkanlığı temsil eder.

“Gözleri ve kulakları Güneş tarafından…” Bu iki organa dikkat. Her ikisi de insanın dış dünyayla iletişim kurmasında başrol oynayan, yegane veri alma araçları. Ve başta Güneş olmak üzere ışık yayan nesneler, pek çok kültürde bilginin sembolü.

“Aklı ise Konuşan Tanrı ve Polen Çocuk tarafından…” Tanrının konuşma işlevinin ön plana çıkarılması önemli. Burada diyalog unsurundan söz etmek mümkün. Tabii 11 Eylül sonrası ciklet gibi çiğnenen diyalog sloganları konumuz değil. Burada bilginin paylaşılması ve farklı kaynaklarla muhakeme edilip zenginleştirilmesi çabası geçerli. Ya Polen Çocuk? Polen bir üreme organizması. Ve üreme organizmaları genellikle iki anlamda kullanılır: yaratıcılık ve üretkenlik. Buna günümüzde de rastlamak mümkün. Yaratıcılığa doğrudan dayanan mesleklerde yeni fikirlerin doğmasına yol açabilecek fikirlere “dişi fikir” dendiğine sıklıkla rastlarız.

Şimdi açıkça söyleyebiliriz ki Navaholar, bu öyküyle kişilere ve toplumlara bir yol, bir formül sunuyor: Çalışkan ve bilgili olun. Bilginizi paylaşarak zenginleştirin. Yaratıcılığınız ve üretkenliğinizle işleyin. O zaman sağlıklı/bilge olursunuz.

Pekala, sıra Şahmeran’da.

Aslında bu öykü hakkında farklı kaynaklar farklı konuşuyor. Öykünün akışı okuduğum metinlerde değişkenlik gösteriyordu. Güvenilir kaynağın hangisi olduğu, araştırmaya değer bir konu. Yine de incelediğim tüm kaynaklarda Şahmeran üç ortak ve sembolik özellik taşıyor.

Bunlardan birincisi, onun zehirli oluşu. Eh, insan başına ama yılan bedenine sahip biri için bu olağan bir durum. Öyküdeki kötü kalpli veziri bu yönüyle öldürüyor.

İkincisi, şifa dağıtması. Öyküdeki hasta sultan, bu sayede iyileşiyor.

Üçüncüsüyse sırların ve bilgeliğin koruyucusu konumunda bulunması. Şahmeran’ın aşık olduğu genç adam, Camsab, tüm kaynaklarda dünyanın en bilge kişisine dönüşüyor. Kimileri bu bilgeliğiyle yeni vezir ilan edildiğini söylüyor, kimileri onun şifa dağıtmaya ilişkin tüm bilgilere sahip olarak Lokman Hekim’e dönüştüğünü… Ama sonuç aynı.

Zehir, şifa ve bilgelik… Çok benzer niteliklere sahip iki ayrı sürüngen, dünyanın iki ucunda aynı kavramların sembolü olarak mitolojik karakterler haline gelmiş. Daha da ilginci, defne ağacının hem Helen hem de Aborjin mitolojisinde iffetin sembolü olarak kullanılması gibi, bu durumun birden fazla örneği var. Kolektif bilinçaltı kavramının daha da fazla incelenmesinde yarar olduğu açık.

Provokatif bir soruyla bitireyim: Nükleer teknoloji hakkındaki klişe tartışmayı hepimiz biliriz. Bomba olarak da kullanmak mümkün, tıp ve enerji alanlarında da. Öyleyse, hangi amaçlarla kullanılacağına karar vermemizi sağlayacak bilgeliğe sahip olmalıyız.

Acaba bu öyküler, teknolojinin nasıl kullanılması gerektiği hakkında felsefi/ahlaki birer öğreti işlevi üstlensin diye de üretilmiş olabilirler mi?

Konvansiyon.

Öncelikle bazı tarihi yakınlıklara dikkat çekmenin yerinde olacağına inanıyorum: Denizaltı teknolojisinin 1860′lı yıllardaki gelişimiyle Denizler Altında 20 Bin Fersah‘ın 1870′teki ilk basımı arasındaki paralellik göze ilk çarpan ayrıntılardan biri. Louis Pasteur’ün 1885 yılında kuduz aşısını bulmasından yalnızca bir yıl sonra, 1886′da Dr. Jekyll Mr. Hyde‘ın ortaya çıkması da tesadüfi değil elbette.

1957 yılında Sovyetler Birliği tarafından fırlatılan ilk uydu olan Sputnik‘i de 1962′de NASA’nın fırlattığı Telstar izlemiş ve Uzay Yarışı olarak adlandırıalan bu dönem,1966 yılında, Star Trek’in yolunu açmıştı.

Yüzeysel düşündüğümüz takdirde bilimsel ve teknolojik gelişmelerin, popüler kültüre malzeme yarattığını söyleyip mevzuyu bu noktada bırakmak mümkün. Ama istiyorum ki konuyu biraz daha eşeleyelim. Zira Star Trek örneği, hem mitolojilerin doğasını okumakta hem de günümüzde yaşanan kimi değişimlerin ayırdına varmakta kullanabileceğimiz güçlü unsurlar içeriyor.

Uzay Yolu ve Dünya Siyaseti

Dizinin Uzay Yarışı’na ilişkin algılamalara etkisinden söz ederek işe başlayabiliriz.

“Tarihin Atılgan ismini asla unutmayacağından emin olalım!”

Kaptan Jean-Luc Picard

Bizim Atılgan olarak andığımız geminin orijinal isminin USS Enterprise olduğunu hatırlayalım ve bu ismi parçalarına ayırarak inceleyelim. USS ifadesi, haber bültenlerinde sıklıkla duyabildiğimiz bir kısaltma. Açılımı United States Ship, yani Birleşik Devletler Gemisi. Bu kısaltma, Amerikan ordusuna ait farklı gemiler ama en çok uçak gemileri için kullanılıyor. Nitekim, bugün Amerikan Deniz Kuvvetleri’nin envanterinde aynı ada sahip bir gemi bulunuyor. Ve bu gemi 1961 yılından beri aktif görevde.

Dizideki USS Enterprise gemisinin açılımıysa United Space Ship. Bu uzay gemisi, artık United Earth diye bilinen ve Dünya’nın her yanına egemen olan tek devlete aittir.

Peki Enterprise sözcüğünde dikkatimizi çekmesi gereken ne? Enterprise, İngilizcede girişim, atılım ve serüven gibi kavramların karşılığı olarak kullanılıyor. Ve nitekim, her bölümün başında Kaptan Kirk, geminin görevini şöyle tanımlıyor:

Geminin beş yıllık görevi, yeni gezegenleri keşfetmek, bilmediğimiz yaşam formlarını ve medeniyetleri aramak, kısacası, daha önce hiçbir insanın gitmediği yerlere gitmektir.

Öyleyse Atılgan sözcüğünün isabetli bir çeviri olduğunu söylemek mümkün. Ancak gözden kaçırılmaması gereken, Enterprise sözcüğünün aynı zamanda “ticari girişim” anlamında da kullanıldığıdır. Biz de iş adamlarına “girişimci” demiyor muyuz?

Özetleyelim. Dizinin kurgusunda Dünya, tek devletin bayrağı altında birleşmiş ve Enterprise, yani Atılgan kadar Girişim olarak da okunabilecek bir gemi tarafından temsil edilmektedir. Amerikan kültür endüstrisi, bu diziyle Soğuk Savaş’ın sonucuna ilişkin bir öngörüde bulunmaktadır. Üstelik daha da ileri gitmekte ve gelecekte tüm gezegenin ABD’nin temsil ettiği değerler çerçevesinde şekilleneceğini iddia etmektedir.

Dizinin kurgusuyla dönemin siyasi koşulları arasındaki paralelliği yeterince açıklığa kavuşturduk diye düşünüyorum. Ayrıntılara indikçe, özellikle de karakterlerin etnik kökenlerine odaklandıkça, saptamalarımızı destekleyecek pek çok örnek üretebiliriz ama bu kadarı yeterli. Durum ortada.

Ancak hala eksik olan noktalar var. Bu kurgu nasıl oldu da Uzay Yarışı’nın, hatta Soğuk Savaş’ın bile geride kaldığı günümüzde hala seviliyor ve yeni yapımlarla varlığını sürdürüyor? Siyasi okumalar, bu olguyu açıklamakta yetersiz. En başta kısaca dile getirdiğimiz, bilimsel ve teknolojik ilerlemelerle popüler kültür arasındaki ilişkiyi biraz derinleştirmek, yeni bir takım alanları aydınlatabilir.

Konvansiyon.

Prens bu sözlere aldırmaz ve yoluna devam eder. Az sonra devle karşılaşır. Dev ona “Dur!” der, “Benim esirimsin.”

Ancak prens ne kaçacak ne de teslim olacaktır. Dövüşmeyi ve gücünü sınamayı tercih eder. Beş silahının beşini de kullanır. Ne var ki devin teninde bir çizik bile açamaz.

Yine de pes etmemeye kararlıdır. Yumruklarını, tekmelerini ve kafasını kullanarak saldırır. Nafile…

Dev en ufak bir hasar almamasına karşın şaşırmıştır. Kendisini gören herkes ölesiye korkarken bu genç adamın bunca cesur durması ve saldırmayı sürdürmesi onu düşündürür: “Bu aslan gibi bir adam, soylu bir doğumun adamı – adam değil yalnızca! Benim gibi bir dev tarafından yakalandığı halde ne titriyor, ne sarsılıyor! Bu yolda durdum duralı onun bir eşini görmedim! Tuhaf, niye korkmuyor?”

Prens onu şöyle yanıtlar: “Senden korkmamın bir anlamı yok zira yaşamda ölüm mutlak bir şeydir. Dahası, karnımda silah olarak bir şimşek var. Beni yesen de, o silahı hazmedemezsin. İçini dilimlere, parçalara ayıracak ve öldürecek seni. O zaman ikimiz de yok olacağız.”

Prensin sözünü ettiği şimşek, bilgeliktir. Ve biz bu prensin adını, önceki bir yaşantısından biliyoruz: Buddha.

Ama şimşek yalnızca Buddha’nın bilgeliğini simgelemez. Eski Mezopotamya’da Asur ve Babil medeniyetlerinden miras resimlerde de aynı bağlantıya rastlarız.

Ve elbette Yunanistan’da. Zeus’un sembolünün şimşek olduğunu herhalde hepimiz biliriz. Gel gelelim, Zeus’un Kronos’la karşılaşmasını pek azımız okumuştur.

Kronos, Olimpos Dağı’ndaki tanrıların çoğunu yutar ancak tıpkı devle karşılaşan Buddha örneğinde olduğu gibi, şimşek sembolünü taşıyan kahramana zarar veremez.

Bu noktada ortaya iki kelime atalım. Kronoloji ve kronometre. Doğru tahmin! Kronos, Yunan mitolojisinde zamanın sembolüdür.

Şimdi sembol dilini tercüme edelim: Zaman her şeyi öğütebilir ama bilgeliği asla.

Şimşek, bin yıllar sonra kıtaları aşacak ve Amerika’da kendisini gösterecektir. Elinde uçurtmasıyla fırtınalı havada elektriği yakalayan Benjamin Franklin, şimşeğin modern dünyadaki efendisi rolünü üstlenecek ve pozitif bilimin büyük kahramanları arasına girecektir.

Ve günlük dile yerleşen “Kafamda bir şimşek çaktı” gibi ifadeler, sembolü sonsuzluğa taşıyacaktır.

Konvansiyon.

İşte bu ve bunun gibi sorunların bir parça olsun üstesinden gelebilmek için Konvansiyon bünyesinde, okuma önerilerinin ötesine geçen, hazır kaynaklara yer vermek istiyorum. Ve bu amaçla, çok değerli bir çaba olarak gördüğüm, Patricia C. Wrede’nin, Fantasy Worldbuilding Questions adlı belgesini Türkçe’ye çevirmekteyim.

Konuyla ilgilenenleri, proje ana sayfasına davet ediyorum. Bundan mutlaka faydalanın.

Konvansiyon.

Bir zamanlar, yani develerin eğri boyunlu ve meyvelerin hala tatlı olduğu; şimşeğin şimşek, güneşin güneş bilindiği zamanlarda; anladınız işte, zamanın hala zaman olduğu zamanlarda, Geppetto adında yaşlı bir marangoz yaşarmış…

Geppetto’nun evi şirin bir kasabanın yakınlarında, insana huzur veren bir ormanın içindeymiş. Ormanın huzuruna diyeceği yokmuş ama bir yanıyla hep eksik hissediyormuş Geppetto: Yalnızmış.

Yalnızlık fenadır malumunuz; insanı hasta eder. Geppetto, kendisine arkadaşlık etmesi için bir kukla yapmış ve adını da Pinokyo koymuş. Masalın bu kısmına herkes aşina, o yüzden hızlı ilerliyorum. Pinokyo, sihirli bir ağaçtan yapıldığı için, bir gün canlanıvermiş.

Körün istediği bir göz, Tanrı verdi iki göz. Geppetto artık arkadaşından da öte, oğlu biliyormuş Pinokyo’yu. Elinden geldiğince babalık etmeye çalışmış ona. Ama zaman geçtikçe Pinokyo’nun yegâne kusurunu, yani yalan söylediğini ve her yalan söylediğinde burnunun uzadığını fark etmiş Geppetto. Ve o zaman anlamış ki oğlunun doğruyu, yanlışı ayırt edebilmesi için okula gitmesi gerek.

Okula gitme fikri Pinokyo’nun hoşuna gittiyse de kısa sürede hayal kırıklığına dönüşmüş. Diğer çocuklar, insan olmadığı için onunla alay etmişler. Oyunlarına almamışlar. Orasını burasını çekiştirmişler. Gerisini anlatmayayım, çocukların bazen ne kadar zalim olabileceklerini bilirsiniz.

Zavallı Pinokyo’nun boynu bükülmüş. Okula gitmek artık hiç içinden gelmiyormuş. Böylece dersleri asmaya başlamış. Her sabah okula diyerek evden çıkıyor ve aylak aylak dolaşıyormuş.

Bir süre sonra buna iyice alışmış. Hani neredeyse okulun yolunu bile unutmuş. Yakın bahçelerden meyve aşırmak, sapanla milletin camını kırmak ve aklınıza gelebilecek her türlü haylazlıkta ustalaşmış.  Ama bir gün eğlenceye öyle dalmış ki vaktin nasıl geçtiğini anlayamamış.

Gün batmış, gece çökmüş. Ve Pinokyo, karanlıkta yolunu kaybetmiş.

Konvansiyon.