Böyle bir fenomen, elbette akademik çevrelerin de ilgisini çekiyor. Danimarkalı araştırmacı Lars Konzack, konuyla ilgili bir makale yayınlamış. Ben de bunu Türkçeye çevirip, İngilizcesi zayıf insanların da kaynaktan faydalanmasına yardımcı olmak istedim.

Yalnız altını çizmem gerekir ki makalenin tamamına katılıyor değilim. Ayrıca bazı eksikleri olduğunu da düşünüyorum. Ancak kabul etmek gerekir ki her araştırma zaten bir ölçüde eksiktir. Ve geek/nerd kültürü araştırmaları, henüz oldukça bakir bir alandır. Dolayısıyla bu aşamadaki bazı sıkıntılara ılımlı yaklaşmak gerekir.

Ama konunun ciddiyetle ele alınması ve sağlıklı bir şekilde tartışılmasından yanayım. Bu açıdan bakınca, bizlere bir başlangıç olanağı veren bu tip çalışmalara ve sahiplerine teşekkür etme gereği duyuyorum.

Sözün kısası, top artık okurdadır. Makalenin orijinaline buradan, benim yaptığım çeviriyeyse şuradan ulaşabilirsiniz. Lars Konzack’ın blogu da şuradadır. Sağ sütunda ilgi çekici başka makaleler de var. Bir göz atmanızı tavsiye ederim.

Konvansiyon.

Bu iddialı söylemlerin ve devrim vaatlerinin içeriğiyse ne yazık ki yalnızca sıradan vatandaş tarafından değil, sektörün çeşitli kademelerinde çalışanlar tarafından da henüz yeterince anlaşılamadı. Oysa en büyük değişimler, kameraların arkasında gerçekleşecek.

Bu yazıda, yeni yayın teknolojilerinin yaratacağı sonuçları hem izleyici hem de sektör çalışanları için ele almaya çalışacağım. Ortaya biraz karamsar bir tablo çıkacak ama yine de işlerin ne hale geleceği hakkında şimdiden bir fikir sahibi olmak herkesin yararınadır diye düşünüyorum.

Değişimin Anahtarı: Çift Yönlü İletişim

İşin elektronik yönüne girip kimsenin canını sıkmak istemiyorum. Şayet bu konuya ilgi duyan varsa, PCLabs’in hazırladığı makaleye bir göz atabilir. Ancak sistemle kullanıcı arasındaki karşılıklı veri akışının, yeni teknolojinin ana damarı olduğunu söylememiz gerek. Çok küçük gibi görünen bu yeni olanak, TV izleme deneyimini de yayıncılığını da kökünden değiştirecek.

Kısaca özetlemek gerekirse, TV artık İnternet’e benzeyecek. Hatta onunla bütünleşecek. Nitekim, IPTV isminin açılımı, Internet Protocol Television. Öyleyse geleceğin ipuçlarını, bugünkü İnternet ortamında arayabiliriz.

Yayın Akışını Belirleyebilme İmkânı

Büyük semaye sahiplerinin yeni bir ürünü milyonlarca aileye ya da bekara satabilmek için elbette bir takım güzelliklerden söz etmesi gerek. Dijital video platformlarının kullanıcılara sunacağı en büyük avantaj, tıpkı Youtube‘da ya da İnternet’ten indirdiğimiz dizi ve filmlerde olduğu gibi, neyi ne zaman izleyeceğimize karar verebilme imkânı.

Bunun da ötesinde, yayını istediğimiz zaman durdurabilme, geri ve ileri sarabilme şansımız da olacak. Canlı yayınlar için de ileri sarmak dışında aynı olanaktan söz etmek mümkün.

Yani yukarıda da dile getirdiğimiz gibi, yeni teknoloji aslında İnternet kullanıcılarının bir süredir sahip olduğu ayrıcalıkları ayrıcalık olmaktan çıkarıp tüm TV izleyicilerinin hizmetine sunacak.

Teorik olarak, İnternet’te yapabildiğimiz her şeyin TV cihazları üzerinden yapılabilmesi, yeni teknolojiyle mümkün. Yüksek çözünürlüklü  bilgisayar monitörü olarak da kullanılabilen HDTV‘lerle, her TV’nin bir İnternet istasyonuna ve dijital video kütüphanesine  dönüşeceğini söyleyebiliriz.

Ya Karşılığında?

Buradan itibaren mesele çetrefilleşiyor. Zira çift yönlü iletişimde altyapı sahipleri, İnternet’te sahip oldukları düzeyde veriyi artık TV’lerden de elde edecekler.

Hangi veri? Rating raporları…

Yeni dönemde bireysel rating ölçümünün yerini hane bazında ölçüm alacak. Yani raporlar, bir programı kaç kişinin değil, kaç hanenin izlediğini gösterecek. Ancak hane halkına ilişkin kimi verilerin, altyapı sahibi şirketin elinde bulunacağı kesin. Eğitim ve gelir durumu, belki tüketim alışkanlıklarına ilişkin bir ankete verilen yanıtlar…

Kısacası, artık reklam kuşaklarını ellerinde bulunduranlar, reklam veren şirketlere çok daha isabetli veriler sunabilecekler.

Ancak sunabilecekleri şeyler daha isabetli rating raporlarından ibaret değil. Ve bu noktada, etik sorgulamalarda bulunmaya mecburuz.

Tekrar İnternet örneğini düşünelim. Gezinirken eminim ki fark etmişsinizdir; Amerika’dan yayın yapan bir siteyi ziyaret ettiğinizde, Türkiye’den bir firmanın verdiği reklamı görmeniz her zaman olasıdır. Çünkü bilgisayar sistemi sizin hangi ülkeden geldiğinizi, hatta Web üzerindeki faaliyetlerinize ilişkin kayıtları inceler ve mevcut reklam havuzu içinden size en uygun olanları gösterir.

Yani sizin İnternet’te elde ettiğiniz imkânları TV’ye taşımanız karşılığında, onlar da aynı haklara sahip olur. İlk bakışta çok da büyük bir sorun gibi görünmüyor. Ancak derinlere indikçe anlayacağız ki bu gelişmeler, dünya üzerindeki ekonomik yapıları, hatta ekonomi ve insan arasındaki ilişkiyi yeniden tanımlamaya aday.

Görünenin Ötesi

İlk sorun, reklamı görmeyi seçip seçemeyeceğimiz noktasında ortaya çıkıyor.

Şüphesiz ki böyle bir seçim hakkımız olmayacak. Oysa İnternet’te reklamlar genellikle içeriğin yanında bir yerde duruyor ve istenirse, AdBlock Plus gibi yazılımlarla tamamen görünmez kılınabiliyor. Yukarıda sözünü ettiğimiz durumla birleştirerek düşünün: Artık genel bir izleyici kitlesi için yayınlanan ve çoğuna ilgi duymadığınız reklamlar yerine, tam da size hitap eden ürünlerin tanıtımlarını göreceksiniz.

Bir parça komplo teorisi karıştıralım: Ya hane halkı bilgilerinize gizli anlaşmalarla kredi kartı ekstreleriniz, yani tüketim alışkanlıklarınızın somut dökümü eklenirse?

Kısacası, daha fazla tüketmeniz ve daha fazla para harcamanız için çok güçlü koşullar oluşacak.

En Önemlisi…

En çarpıcı öngörümüzü sona sakladık.

Yeni dönemde, TV cihazı üzerindeki her faaliyetiniz an be an kayıt altına alınacağı ve hangi reklamı göreceğiniz, sistem altyapısı üzerinden reklamverene garanti edileceği için, artık iki tür rating raporu oluşturulacak.

Bunlardan biri, hepimizin bildiği, programların izleyici oranlarını gösteren rapor olacak. İkincisi ise, reklamverenlere sunulacak ve hangi tip izleyicilerin günde ne kadar süreyle TV izlediğini gösterecek.

Web sitesi örneğini hatırlayalım. Eğer bir Amerikan Web sitesi üzerinde Türk firmasının reklamını görebiliyorsak, bunun TV’de bir karşılığı olmalı. Artık o anda ister Cnbc-e izliyor olun, ister Flash TV, size uygun reklam neyse onu göreceksiniz.

Yani artık satılan şey, herhangi bir programın arasındaki reklam kuşağı değil, bizzat izleyicinin yani sizin TV karşısında geçirdiğiniz sürenin bir kısmı olacak.

Diğer bir deyişle, satılan reklam süresi, artık ticari bir ürün olan TV programının bir kısmı değil, vatandaşın evinde oturup dinlenmeye çekildiği özel zamanlarının bir kısmı olacak.

Lütfen bu durumun, bir insan olarak ekonomi karşısındaki konumunuzu ne hale getireceğini bir düşünün. Aynı anda hem tüketici, hem de ticari ürün haline gelmemiz söz konusu.

Daha da fazlasını merak edenler, sektör çalışanlarına ve TV ekonomisine odaklanacağım ikinci sayfaya geçebilirler.

Konvansiyon.

İşte bu ve bunun gibi sorunların bir parça olsun üstesinden gelebilmek için Konvansiyon bünyesinde, okuma önerilerinin ötesine geçen, hazır kaynaklara yer vermek istiyorum. Ve bu amaçla, çok değerli bir çaba olarak gördüğüm, Patricia C. Wrede’nin, Fantasy Worldbuilding Questions adlı belgesini Türkçe’ye çevirmekteyim.

Konuyla ilgilenenleri, proje ana sayfasına davet ediyorum. Bundan mutlaka faydalanın.

Konvansiyon.

Gozzi, dünyada yalnızca otuz altı dramatik durum olabileceğini iddia ediyordu. Schiller, daha fazlasını bulabilmek için büyük acılar çekti ama Gozzi kadarını bile bulamadı.

Goethe

Yazar Georges Polti, kitabına işte bu kışkırtıcı alıntıyla başlıyor. Çoğumuz böyle bir saptama karşısında harekete geçme eğilimi duyabilir ve elimize kağıdı kalemi alıp, bir liste çıkarmaya başlayabiliriz. Ama sözü söyleyenin Goethe gibi, gerçek bir hayal gücü üstadı olması, insanın cesaretini kırıyor.

Konvansiyon’u ileri düzey okumaları teşvik amaçlı bir blog olarak tasarladıysam da, kitabın tanıtımına girişmeden evvel, “dramatik durum” kavramına kısaca değinmeden edemeyeceğim. Zira yeni başlayanların da konuya hepten yabancılaşmasını istemiyorum.

Malumunuz, çatışma, bir öykünün hammaddesidir. Çatışmanız yoksa kahramanınıza mücadele alanı yaratamazsınız. Ve mücadele alanı yaratamadığınızda, okuması yahut izlemesi pek keyif vermez. Tabii ki söylediklerim, kısa yahut uzun vadede kitlelere sunmak üzere tasarlanan öyküler için geçerli. “Ben yazar, ben okurum” diyorsanız, alın elinize kağıdı kalemi ve kimseleri düşünmeden, rahatça içinizi dökün. İyi bir rahatlama yöntemi olabilir.

Dramatik durumsa, çatışmanın hammaddesidir. Hayatın içinde, kahraman(lar)ı, harekete geçmeye mecbur kılan bir durumdur. Bu, bir komutanın emri olabileceği gibi, kahramanın, ailesini bir felaketten kurtarma dürtüsü yahut özgüvenini yeniden kazanma çabası da olabilir. Kahramanın aldığı emri uygulamasını, ailesini felaketten kurtarmasını veya özgüvenini yeniden kazanmasını engelleyecek bir kişi ya da herhangi bir şey ortaya çıktığı anda denklem tamamlanır. Artık elimizde dramatik bir durum vardır. Kahraman, hedefine ulaşabilmek için engelle çatışmaya mecburdur.

Şu anda, çatışma yaratmanın yöntemleri üzerine bir makale yazmadığımızdan, konuya daha derinlemesine girmeyeceğim. Ama sanırım, temelleri hakkında bir fikir edinmişsinizdir.

Baştaki alıntıya geri dönelim. Otuz Altı Dramatik Durum’un yazarı Georges Polti, adı geçen büyük edebiyatçılarla bir inatlaşmaya girip daha fazlasını bulmaya çalışmış mıdır bilmiyorum. Ancak çalıştıysa da sonunda pes etmiş ve kitabı, kendi ifadesiyle, “Gozzi’nin çabalarını daha ileri taşımak” amacıyla kaleme almış. Ve sayfalar boyunca, hayatın içinden, dramatik durum yaratmaya müsait otuz altı karşılaşmayı mitoloji, edebiyat ve tiyatrodan örneklerle formüle etmiş.

Oedipus’tan Hamlet’e, Jean Valjean’dan Icarus’a, kahramanları kahraman olmaya zorlayan koşulların bir listesini çıkarmış. Yanılgıdan Kaynaklı Kıskançlık, Tutku Adına Her Şeyin Feda Edilmesi, Akrabaların Düşmanlığı, İsyan gibi başlıklar altında, zaman zaman faydalanılacak, dikkate alınacak bir referans oluşturulmuş.

İlk baskısını yaptığı 1916 yılından bu yana çeşitli tartışmalara konu olsa ve olumlu-olumsuz pek çok yorum alsa da bu kitap, yazarlık zanaatının önemli kaynaklarından biri durumunda. Pek çok eğitimci, bu eseri öğrencilerine öneriyor. Ve pek çok uzmansa Polti’yi, sanatı katı bir sınıflandırmanın içinde mekanize etmekle suçluyor. Şu soru geçerliliğini elbette ki korumakta: Neden otuz altı tane? Daha fazlasının bulunduğunu iddia eden kimselerin varlığını da yeri gelmişken not düşelim.

Bendeniz bu tartışmalara ortak olmayı pek istemesem de Otuz Altı Dramatik Durum’u, öykülemeye ilgi duyan herkes için, en azından incelemeye değer buluyorum. En nihayetinde karar okuyucunun. 

Eseri merak etmeye başlayan ziyaretçilerim içinse bir iyi, bir de kötü haberim var. İyi haber, kitap artık telif haklarından muaf durumda. Dolayısıyla, İnternet’ten tamamen ücretsiz ve legal olarak indirilebiliyor. Kötü haberse, henüz Türkçe baskısı yok ve İngilizcesi çok ama çok ağır.

Velhasıl, İngilizcesi çok ama çok iyi olanları şuraya buyur edelim. Diğerleri, kitabın çevirisini tamamlamamı beklesinler. Bu da kötü haberin tesellisiydi.

Konvansiyon.

Üniversitedeki bir hocam okumamız için önermese bu kitap muhtemelen dikkatimi hiç çekmezdi. 1982 yılında az sayıda basılmış, sonrasında da devamı gelmemiş. Üstelik, konularını işleyiş biçimiyle ancak akademisyenlere ya da medyanın işleyişiyle ilgili kimselere hitap edebilecek bir kitap. Bu nedenle, çok satanlar listelerinde yer alabilmesi mümkün değil.

Fakat yazarına bakınca insanın bir kaşı kalkıveriyor: Ertuğrul Özkök. Evet, bildiğiniz Ertuğrul Özkök.

Bazı kitapları derinlemesine okumaya çalışıyorum. Anlamlı bulduğum tüm saptamaları not alıyor ve bunların her biri için uzun ya da kısa yorumlar yapıyorum. Bu kitabı tamamladığımda elimde 25 sayfa uzunluğunda not birikmişti. Bakın, neden.

Özkök, bu kitapta yer alan metinleri, henüz Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve İdari İlimler Fakültesi‘nde görevliyken kaleme almış. Yani hala bir bilim insanıyken.

Sayfalar boyunca ilerlerken sıklıkla kitabın arka kapağını çevirip, yazarın bizim bildiğimiz Ertuğrul Özkök olduğunu doğrulamak zorunda kalıyorsunuz. Bazı noksanlarına rağmen, dürüst bir yapıtla karşılaşıyorsunuz çünkü.

Öncelikle iktidar kavramı, ünlü düşünürlerden referansla, geniş bir açıdan irdeleniyor. İktidar olmanın felsefi temelleri ortaya konuyor. Bunun ardından, iletişim olgusu masaya yatırılıyor. Söz, yazı ve imaj hakkında uzunca fikir yürütülüyor. Derken, tarih boyunca iktidarların, iletişim olgusunu ve araçlarını hangi amaçlarla ve hangi anlayışlarla kullandıklarını sergileyen bir yolculuğa çıkıyorsunuz. Son aşamada ise yakın tarihimiz çözümleniyor. Osmanlı’nın son döneminden kitabın yayınlandığı zamanlara kadar yaşanan gelişmeler, konu hakkında gerçekten bilgi sahibi bir uzmanın gözüyle yorumlanıyor.

Kitap, gerek Türkiye’de, gerekse dünyada medyanın ve popüler kültürün karakterini anlamak isteyenler için çok önemli bulduğum ipuçları sunuyor. Arka plandaki zihin haritasını daha iyi anlamanıza yardımcı oluyor. Ama sanırım en önemlisi, medyamızın bugünkü durumunun, ne kadar bilinçli olarak kurgulandığını gösteriyor.

Gençlik yıllarında “Daha iyi bir medyayı nasıl yaratabiliriz?” sorusuna odaklanan bir insanın, bulduğu cevapları yıllar sonra “Nasıl daha kötü bir medya yaratabiliriz?” sorusunu yanıtlamak için kullandığını görmek, ülkemizin hazin atmosferini tüm açıklığıyla teşhir ediyor. Çok saygı duyduğum, ülkemizin sorumlu kalabilmiş ender aydınlarından Orhan Gökdemir’in geçenlerde yayınladığı kısa bir yazıyı da ayrıca okumanızı tavsiye ederim.

Sözün kısası, şayet felsefe ve medya kuramlarıyla ilgili az da olsa bilgi sahibiyseniz ve yakınlarınızdaki bir sahafta bu kitabı bulabiliyorsanız, alıp okuyun. Ama yeter ki omurganızı yitirmeyin.

Konvansiyon.